Manga & çizgi roman rehberi

Sağdan sola okumak

Japonca sağdan sola yazılır, manga da bu düzene göre çizilir. Türkçe baskılarda bu yön çoğunlukla korunur — yani kitap sizin alışık olduğunuzun tersinden açılır.

• Sayfa — sağ üst köşeden başlar, sola doğru ilerler, satır bitince bir alt sıraya geçersiniz.
• Balonlar — aynı kural panel içinde de geçerlidir. Önce sağdaki balon, sonra soldaki.
• İlk sayfadaki uyarı — "buradan başlamayın" yazan sayfa aslında kitabın sonudur.

İlk oturuşta zorlayıcı gelmesi normaldir. Genellikle yirmi otuz sayfa sonra göz alışır ve bir daha düşünmezsiniz.

Sayı, cilt ve "run"

Amerikan çizgi romanı dergi olarak doğdu. Her ay ince bir fasikül çıkardı; bunlara sayı dendi. Kalın kitap formatı çok sonra geldi. Numaralandırmanın karmaşık görünmesinin sebebi bu tarihsel sıradır.

• Sayı (issue) — tek fasikül, yirmi sayfa civarı. Türkiye'de bulmak zordur.
• Cilt — beş ila yedi sayıyı toplar. Yani ortalama altı aylık yayını tek kitapta bulursunuz. Alacağınız şey büyük ihtimalle budur.
• Run — bir yazar ve çizerin aynı seride birlikte çalıştığı dönem.

Run kavramı çizgi romanı anlamanın anahtarıdır. Aynı karakter farklı yıllarda bambaşka anlatılır, çünkü ekip değişince ton da değişir. Bu yüzden burada "şu seriyi oku" denmez, "şu ekibin şu dönemini oku" denir.

Numaraların ara ara sıfırlanıp birden başlaması da buna bağlıdır. Yeni bir ekip geldiğinde yayıncı seriyi baştan numaralandırabilir. Bu, öncesini okumadınız diye anlamayacağınız anlamına gelmez; çoğu zaman tam tersine, yeni okuyucuya kapı açmak için yapılır.

Tür etiketleri ne anlatır

En çok yanlış anlaşılan kelimeler bunlardır. Shonen, shojo, seinen ve josei, Japonya'da bir derginin hangi okur kitlesine satıldığını gösterir:

• Shonen — genç erkeklere yönelik dergiler
• Shojo — genç kadınlara yönelik dergiler
• Seinen — yetişkin erkeklere yönelik dergiler
• Josei — yetişkin kadınlara yönelik dergiler

Yani bunlar hikâyenin konusunu değil, ilk yayımlandığı yayının hedef kitlesini anlatır. Buradan çıkan sonuç önemlidir: bu etiketler yaş sınırı değildir.

Shonen dergisinde çıkmış bir seri son derece şiddetli olabilir. Seinen dergisinde çıkmış bir seri gayet sakin ilerleyebilir. Amerikan tarafındaki "teen" ve "mature" etiketleri için de aynısı geçerlidir; onlar yayıncının kendi değerlendirmesidir ve seriler arasında tutarlılık göstermez.

İlk mangam ne olmalı

En çok satan seriyle başlamak her zaman doğru değildir. Yüz cildi geçmiş bir seri, ilk deneyim için ağır bir yüktür — bitiremeyince tür sizden değil, siz türden soğursunuz.

• Uzunluk — ilk seride on cildin altında kalan bir şey seçin. Sevdiyseniz uzun serilere geçmek kolaydır.
• Tempo — aksiyon serileri hızlı okunur, gündelik hayat anlatan seriler yavaş akar. Hangisinde daha rahat olduğunuzu bilmiyorsanız hızlı olanla başlayın.
• Tamamlanmış olması — bitmiş bir seri, devam edip etmeyeceğini merak etmeden okunur.

Zevk profilinize göre yönünüzü şöyle belirleyebilirsiniz: dövüş ve macera arıyorsanız aksiyon, ilişki ve karakter arıyorsanız gündelik anlatı, gerilim arıyorsanız korku, rekabet ve emek hikâyesi arıyorsanız spor, düşündüren bir şey arıyorsanız psikolojik seriler size göredir.

Marvel mı, DC mi, hangi noktadan

Seksen yıllık bir külliyat var ve baştan başlanmaz. Sorunun kendisini değiştirmek gerekir: "en baştan nereye" değil, "hangi run'dan".

• Karakteri seçin, kronolojiyi değil. Hangi karakteri merak ediyorsanız onun beğenilen bir dönemini bulun ve oradan girin.
• Kendi içinde biten run'ları tercih edin. Bunlar tek ya da iki ciltte tamamlanır, öncesini bilmenizi gerektirmez.
• İlk turda event'lerden uzak durun. Event, onlarca seriye yayılan büyük hikâyedir; ortasına düşerseniz kimin kim olduğunu çözemezsiniz.

Kapaklarda sık gördüğünüz "yeni okuyucular için ideal başlangıç" ibaresine temkinli yaklaşın. Bazen gerçekten öyledir, bazen sadece pazarlamadır. Güvenilir ölçüt şudur: kitabın arka kapağında anlatılan hikâyeyi başka hiçbir şey bilmeden anlıyorsanız, o kitap giriş noktasıdır.

Hediye alacaklar için

Okumayan birine kitap almak, okuyan birine almaktan zordur. Üç şeye bakmak yeterlidir.

• Tek ciltte bitiyor mu? Bitiyorsa güvenli seçimdir. Kişi sevmezse kayıp bir kitaptır; severse zaten devamını kendi arar.
• Uzun seriye giriş yapıyor mu? Yapıyorsa hediye ettiğiniz şey bir kitap değil, bir taahhüttür. Bunu bilerek verin.
• İçeriği kime uygun? Kapak ve çizim tarzı yanıltıcı olabilir; sevimli çizilmiş seriler ağır konular anlatabilir.

Nereden geliyor

Bir çizgi romanın kültürel kökeni fiziksel formunu da belirler. Boyutu, kalınlığı, kağıdı, renkli olup olmaması — hepsi geldiği geleneğin izidir.

• Frankofon (BD) — Fransa ve Belçika kökenli. Büyük boy, sert kapak, 48–64 sayfa, tam renkli. Bir albüm genellikle bir hikâyedir. Pahalı olmasının sebebi de budur: az sayfaya çok emek ve baskı kalitesi girer.
• Amerikan bağımsız — Marvel ve DC dışında kalan üretim. Çoğunlukla tek bir yazar-çizerin işidir, hikâye baştan sona planlanmıştır ve biter. Siyah-beyaz olabilir.
• Türk bağımsız — fanzin geleneğinden ve mizah dergisi kültüründen gelir. Büyük yayınevi kanalından geçmediği için baskı adedi düşüktür, dağıtımı sınırlıdır. Aradığınızı internette bulmanız zor, rafta bulmanız kolaydır.
• İtalyan (fumetti) — Bonelli formatı olarak bilinir. Küçük boy, kalın, siyah-beyaz, aylık ritimde çıkar. Türkiye'de kuşaklar boyu okunmuştur.

Neyi anlatıyor

Kökeninden bağımsız olarak, çizgi romanın kurgu dışına açıldığı geniş bir alan var. "Çizgi roman ciddi bir konu anlatabilir mi" sorusunun cevabı buradadır.

• Tanıklık ve anı — yaşananın birinci elden aktarımı. Savaş, sürgün, çocukluk. Çizginin fotoğrafın yapamadığını yaptığı yer burasıdır: hatırlanan şeyi çizebilirsiniz, fotoğraflayamazsınız.
• Çizgi gazetecilik — muhabirin sahaya gidip gördüğünü çizerek raporlaması. Röportaj ve gözlem, panel diliyle aktarılır.
• Kurgu dışı anlatım — bilim, tarih ve felsefe konularının çizgi roman olarak anlatılması. Bunlar özet değildir; konuyu görselleştirerek anlatmak için baştan tasarlanmış eserlerdir.
• Biyografi — bir insanın hayatının çizgiyle anlatılması.
• Otobiyografik ve gündelik — küçük ölçekli, kişisel, çoğu zaman mizahi anlatılar.

Özgün mü, uyarlama mı

"Filmini izledim, kitabını istiyorum" cümlesinin arkasında birbirine hiç benzemeyen üç ürün vardır. Karıştırılmaları çok yaygındır.

• Kitaptan çizgi romana — var olan bir metnin çizgiyle yeniden anlatılması. Asıl soru şudur: bu bir özet mi, yoksa yeniden yorum mu? İyi uyarlama kısaltma değildir; çizginin metne kattığı bir şey vardır. Kötü uyarlama ise kitabın resimli özetidir ve okuyanı kitabı okumuş saymaz.
• Çizgi romandan filme — burada çizgi roman önce gelir, film ondan uyarlanmıştır. Yani elinizdeki kaynak eserdir, filmin türevi değildir. Genellikle filmden daha uzun ve daha sert olur.
• Tie-in — film çıktıktan sonra üretilen yan ürün. Tanıtım malzemesidir. Hikâyeyi ilerletmez, çoğu zaman filmin sahnelerini tekrarlar.

Çizimin taşıdığı kitaplar

Çizgi roman rafında duran ama çizgi roman olmayan bir grup kitap vardır. Sebebi basittir: çizim burada kitabın süsü değil, taşıyıcısıdır.

Panel ve balon anlatısı yoktur. Ama kesit, diyagram ve karşılaştırmalı çizim olmadan konu anlaşılmaz. Metni tek başına okursanız eksik kalır.

• Çizimin doğru basılması gerekir — ince çizgiler dolmamalı, ayrıntı kaybolmamalıdır.
• Kağıt ve baskı çözünürlüğü normal kitaptan yüksek olmalıdır.
• Büyük boy gerekir, çünkü küçültülen çizim okunmaz hale gelir.

Bu şartları karşılayan yayınevleri çizgi roman yayınevleridir. Kitap da doğal olarak o rafta satılır. Türkiye'de bu tanımın en net karşılığı Bartu Bölükbaşı'nın araştırma kitaplarıdır.

Anime ile manga arasındaki ilişki

"Anime nerede kaldı" sorusu aslında başka bir soruyu sorar: nereden okumaya başlarsam hem tekrara düşmem hem de bir şey kaçırmam?

Cevap her seride aynı değildir, çünkü uyarlamalar mangayı birebir takip etmez. Yönetmen sırayı değiştirebilir, iki bölümü birleştirebilir, ileriden bir sahneyi öne alabilir. Bu bir hata değil, tempo tercihidir. Ama sonucu şudur: "tam olarak şu ciltten devam edin" demek her seri için mümkün değildir.

• Sezon finalinde ne olduğunu hatırlayın — bir kavga, bir ayrılık, bir açığa çıkma.
• Mangada o sahneyi bulun. Cilt arkalarındaki özetler ya da bölüm başlıkları bunu hızlandırır.
• Bulduğunuz ciltten değil, bir önceki ciltten başlayın. Böyle yaptığınızda bağlamı yakalar, atlanmış bir ayrıntı varsa görürsünüz.

Anime haftada bir bölüm yayınlanır ama mangaka aynı hızda çizemez. Aradaki fark kapanmaya başlayınca yapım ekibi mangada bulunmayan bölümler ekler; bunlara dolgu denir. Ana hikâyeyi değiştirmezler. Mangaya geçtiğinizde bunları kaçırmış olmazsınız — zaten mangada karşılıkları yoktur.

Manga bitmeden animenin sonuna gelinirse yapım ekibi hikâyeyi kendi kapatır. Bu son, mangadaki sonla çoğu zaman örtüşmez. Böyle bir seride animeyi izlemiş olmanız mangadaki finali bilmenizi sağlamaz; ikisi artık ayrı hikâyelerdir ve mangayı kendi sonuna kadar okumanız gerekir.

Ana seri mi, yan seri mi

Alışverişte en sık yapılan hata, yan seriyi ana seri sanıp almaktır. Cilt numarası 1 yazar, kapak tanıdıktır, ama elinizdeki başka bir hikâyedir.

• Devam serisi — ana hikâye bittikten sonra başlar, genellikle yeni bir kuşağı anlatır. Öncesini okumadan girmek mümkündür ama tavsiye edilmez.
• Prequel — ana hikâyeden öncesini anlatır. Yayın sırası ile olay sırası burada birbirinden ayrılır; ilk okumada yayın sırasını takip etmek daha keyiflidir.
• Spin-off — yan karakterin kendi hikâyesi. Ana seriyi bitirmeden okunursa hikâyeyi bozar.

Continuity, reboot ve event

Aynı karakterin neden birden fazla versiyonu olduğunu ve şu an hangisini okuduğunuzu anlamak için üç kavram yeterlidir.

• Continuity — bir evrende olan her şeyin birbiriyle tutarlı olması. Bir seride yaşanan olay diğer seride hatırlanır. Uzun yıllar sonra bu tutarlılık taşınamaz hale gelir.
• Reboot — yayıncının sayacı sıfırlayıp evreni baştan kurması. Karakterler tanıdıktır ama geçmişleri yeniden yazılmıştır. Öncesini okumak şart değildir; reboot'un amacı zaten yeni okuyucuya kapı açmaktır.
• Event — onlarca seriye aynı anda yayılan büyük hikâye. Ana serinizi takip ederken araya girer ve karakterinizi başka bir hikâyenin ortasına taşır.

Çoğu zaman evet. Yayıncılar event'lerin ana serilere olan etkisini genellikle o serilerin içinde de özetler. Event'i atlarsanız birkaç sahnenin arka planını kaçırırsınız ama hikâyeyi takip etmeye devam edersiniz. İlk okumada atlamanızı, sevdiğiniz karakteri iyice tanıdıktan sonra geri dönmenizi öneririz.

Japon formatları

• Tankōbon — standart cilt. Yaklaşık 180–200 sayfa, dergide çıkmış 8–10 bölümü toplar. Türkçe baskıların neredeyse tamamı budur.
• Kanzenban — büyük boy. Kağıt daha kalın, dergideki renkli açılış sayfaları korunur. Sayfa sayısı artar, cilt sayısı azalır.
• Bunkoban — cep boyu. Ucuzdur ve çantada taşınır, ama yazı küçülür ve ayrıntılı çizimler zorlaşır.
• Aizōban — koleksiyon baskısı. Sınırlı sayıda basılır, kutulu olabilir, yeniden basılmaz.
• Sōshūhen — dergi boyutunda toplu baskı. Mangayı ilk yayımlandığı ölçüde görmek isteyenler içindir.

Amerikan formatları

• Single issue — tek sayı. Yirmi sayfa civarı, ince, dergi formatında.
• TPB (trade paperback) — karton kapaklı cilt. Beş ila yedi sayıyı toplar, en yaygın format budur.
• Hardcover — aynı içeriğin sert kapaklı hali. Daha dayanıklıdır, rafta durur, fiyatı yüksektir.
• Omnibus — çok kalın toplu baskı. Bazen bin sayfayı geçer. Okurken ağırdır ama uzun bir dönemi tek kitapta verir.
• Epic Collection — bir karakterin yayın tarihini sırayla toplayan seri. Kronolojik okumak isteyenler içindir.
• Absolute / Compendium — iki uç. Absolute büyük boy lüks baskıdır; Compendium ince kağıtla çok içeriği ucuza verir.

Türkçe mangada nelere bakılır

• Okuma yönü — sağdan sola korunmuş mu, yoksa sayfalar çevrilmiş mi? Çevrilmiş baskılarda çizim aynalanır ve solak karakterler sağlak olur.
• Ses efektleri — orijinal Japonca bırakılıp kenara küçük çeviri konabilir ya da tamamen yeniden çizilebilir. İkincisi okumayı kolaylaştırır, çizimi biraz değiştirir.
• İsimler ve hitaplar — Japonca hitap ekleri korunmuş mu, yoksa Türkçeleştirilmiş mi? İkisinin de savunucusu vardır, mesele tercihtir.
• Renkli sayfalar — dergideki renkli açılış sayfaları korunmuş mu, siyah-beyaza mı çevrilmiş?

Türkçe çizgi romanda nelere bakılır

• Hangi dönem çevrilmiş — bir karakterin tüm tarihi değil, seçilmiş run'ları çevrilir. Aradığınız dönem Türkçede olmayabilir.
• Seri devam edecek mi — satış beklentiyi karşılamazsa yayın durabilir. Bir serinin kaçıncı cildinde olduğuna ve arada ne kadar süre geçtiğine bakmakta fayda var.
• Atlanan sayılar — bazı ciltler arada kalan sayıları içermez ve hikâyede boşluk oluşur.
• Baskı boyutu — Türkçe baskılar bazen orijinalden küçük basılır; ayrıntılı çizimlerde fark hissedilir.

Türkçe baskıda künye kontrolü

Türkçe basılan her kitapta yayıncının kimliğini gösteren bilgiler bulunur. Korsan baskıda bunlar ya eksiktir ya da kopyalanırken bozulmuştur.

• Bandrol — kapağın arka yüzünde ya da iç kapakta bulunur, hologramlıdır ve seri numarası taşır. Yoksa ya da düz basılmış görünüyorsa kitap yasal değildir.
• ISBN — künye sayfasında ve arka kapaktaki barkodda aynı olmalıdır. Farklıysa ya da barkod bulanıksa kapak taranmıştır.
• Künye sayfası — yayınevi, çevirmen, editör ve baskı yılı yazar. Bu sayfa eksikse kitap resmi olarak basılmamıştır.

İthal baskıda ne aranır

İthal çizgi romanda korsan nadirdir, çünkü kaliteli renkli baskıyı taklit etmek maliyetlidir. Asıl mesele kitabın durumudur.

• Yeni mi, ikinci el mi — sırt kırığı, köşe ezilmesi ve kapak çiziği ikinci el işaretidir. Sorun değildir, ama fiyata yansımalıdır.
• Nem izi — sayfa kenarlarında dalgalanma varsa kitap nemli ortamda durmuştur. Zamanla sararma hızlanır.
• Baskı numarası — künyede birden başlayan bir rakam dizisi vardır; ilk basımlarda bu sıra 1'e kadar iner. Koleksiyon açısından fark yaratır, okuma açısından yaratmaz.